1. san diego university professoru, politoloq.

Mən islam, Authoritarianism, and Underdevelopment kitabı ilə tanımışam ahmet kurunu. Kitab indoneziya, ərəb, fars, bosniya, fransız, alman, holland, qırğız, özbək, hind, urdu, benqal, malay dillərinə tərcümə edilib. Kitab müəllifin ana dili olan türk dilinə 7 il sonra tərcümə edilib nəşr edildi. Zənnimcə bu gecikmənin səbəbi ahmet kurunun fətullah gülən camaatına olan yaxınlığı idi. Ancaq son illərdə həm fətullah güləni, həm də ümumi camaat strukturunu tənqid edən yazılar yazaraq camaatın özünü ləğv etməsinin zəruri olduğunu demişdir. kitab 2025-ci ildə malayziya islam şurası qərarı ilə daxili işlər nazirliyi tərəfindən sünni islama zidd olması səbəbilə qadağan edilmişdir. Bənzər şəkildə, özbəkistan islam şurası da kitaba senzura qərarı verdi.


Ahmet kuru bu kitabda bu suallara cavab tapmağa çalışır: “islam demokratiya ilə uzlaşan bir dindir?” “niyə müsəlmanların çoxluqda olduğu cəmiyyətlər avtoritariya ilə idarə edilir və niyə az inkişaf ediblər?” Bu sualların cavabını 11-ci əsrdə strukturlaşmağa başlayan dəyişiklik ilə izah etməyə çalışır. Müəllifə görə, 7-ci və 11-ci əsr aralığında müsəlman alimləri, üləma dövlətdən ayrı və müstəqil idilər. Dörd əsas məzhəbin qurucuları olan Əbu Hənifə, Malik, Şafii, Əhməd bin Hǝnbəli siyasi hakimiyyətin əmri altında olmağı rədd etmişdilər və hətta bu səbəblə həbs edilmişdilər. Eyni zamanda şiələr də siyasi hakimiyyətlər tərəfindən təzyiqə məruz qalırdılar. 8-ci əsrdən 11-ci əsrə qədər islam alimləri və ailələrinin 72 %-i ticarət və sənətkarlıq ilə məşğul olublar. Maddi güclərini siyasət sferasının kənarından qazanmaları üləmaya düşünmə azadlığı qazandırdı. Ancaq 11-ci əsrdən etibarən dövlət-üləma ittifaqı getdikcə artmağa başladı. Bunun da əsas səbəblərindən biri, abbasi xəlifəsi əl-Qadir və oğlu əl-Qaimin yüksəlməkdə olan şiə dövlətlərə qarşı durmaq üçün sünni sultanları, üləmanı və cəmiyyəti birləşdirmə planları idi. 11-ci əsrdən etibarən ortodoks islam əqidəsi strukturlaşmağa başladı. Hakim düşüncə və inanc etiqadına zidd olduğu iddia edilən şiələr, Mötəzililər mürtəd elan edildilər. Bu periodda səlcuqlular da yüksəlməyə başlamış, iqta adlanan iqtisadi sistem tacirlər sinfini böyük ölçüdə azaltmışdır. Səlcuqlu dövlətinin baş vəziri Nizamülmülk Nizamiyyə mədrəsələrini açaraq hakim etiqadın çərçivəsinin xaricində qalan düşüncə və inancların marjinallaşmasına, sünniliyin isə ortodoks inanc sistemi olmasına yol açmışdır. islam alimləri arasında azad düşüncənin əsas maddi qaynağı olan tacirlər sinfinin iqtisadi olaraq zəifləməsi, islam içi düşüncə ayrılıqlarının siyasi hakimiyyətlər tərəfindən konsolidasiya aləti olaraq istifadə edilməsi, xaç yürüyüşləri və monqol işğalları kimi faktorlar üləma-dövlət ittifaqının bərkiməsinə səbəb olmuş və bu da üləmanın azad düşüncə istehsal etməsini limitləmişdir.

islam dünyasında bunlar yaşandığında, qərbi avropada katolik kilisəsi ilə roma imperiyası arasındakı münaqişənin din və dövlət qurumlarının ayrılığına təkan verməsi, universitetlərin qurulması və intellektual təbəqənin müstəqil fikir istehsal etməsi, tacir sinfinin iqtisadi olaraq yüksəlməsi kimi hadisələr yaşanırdı. Dini, siyasi, intellektual və iqtisadi siniflər arasındakı bu münasibətlər daha sonraki əsrlərdə renessans, mətbəə inqilabı, coğrafi kəşiflər, protestan reformu, elmi inqilab, amerika və fransa inqilabları kimi digər mütərəqqi periodlara töfhə verdi. Bunlar sayəsində Avropa islam dünyasından üstün olmağı bacardılar və artan hərbi gücləri sayəsində də bu torpaqları müstəmləkələrinə çevirməyə nail oldular.

Oxuması çox zehin açıcı kitabdır. Bir neçə tərəfdən tənqidlərim də var. Ümid edirəm nə vaxtsa azərbaycan dilinə də tərcümə edilər və elmi-akademik diskussiyalar aparılar.